10 คำถามที่พบบ่อยใน (Top 10 FAQs in Rhinology)

ผมพบว่าคนไข้ที่ใช้เวลาหลายวันค้นหาข้อมูลในอินเทอร์เน็ตเพื่อหาวิธีรักษาอาการของตัวเอง และมักจะเจอกับข้อมูลที่ขัดแย้งหรือล้าสมัย นี่คือ 10 คำถามที่คนไข้ค้นหาบ่อย พร้อมคำตอบที่อ้างอิงตามหลักวิทยาศาสตร์การแพทย์สมัยใหม่

1. หวัดกับไซนัสอักเสบต่างกันอย่างไร? ไข้หวัดทั่วไปเกิดจากเชื้อไวรัสและมักจะหายได้เองภายใน 5 วัน และมักไม่เกิน 7-10 วัน ส่วนไซนัสอักเสบเฉียบพลันจากแบคทีเรีย เกิดขึ้นเมื่อโพรงไซนัสอุดตัน ทำให้น้ำมูกระบายไม่ได้และแบคทีเรียเจริญเติบโต เราสามารถแยกโรคได้จากระยะเวลาและอาการ หากอาการ "หวัด" ลากยาวเกิน 10 วันโดยไม่ดีขึ้น หรืออาการดูเหมือนจะดีขึ้นแล้วกลับมาแย่ลงอย่างกะทันหัน (Double sickening) นั่นแสดงว่าโรคได้พัฒนาเป็นไซนัสอักเสบจากแบคทีเรียแล้ว

2. ผนังกั้นจมูกคดสามารถหายหรือตรงเองได้หรือไม่? ไม่ได้ ผนังกั้นจมูกคดคือความผิดปกติทางโครงสร้างของกระดูกอ่อนและกระดูกแข็งที่แบ่งโพรงจมูกเป็นจมูกซ้าย-ขวา เนื่องจากเป็นปัญหาโครงสร้างทางกายภาพ การกินยา ฝึกหายใจ หรือปล่อยเวลาผ่านไปจะไม่ช่วยให้กระดูกตรงขึ้นได้ หากความคดนั้นกีดขวางทางเดินหายใจและยาพ่นสเตียรอยด์ไม่สามารถลดอาการคัดจมูกได้ การผ่าตัดแก้ไขผนังกั้นจมูก (Endoscopic Septoplasty) คือวิธีเดียวที่จะขยายช่องลมให้กว้างขึ้นได้อย่างถาวร

3. ริดสีดวงจมูกคืออะไร และทำไมถึงชอบกลับมาเป็นซ้ำ? ริดสีดวงจมูกที่มาพร้อมกับไซนัสเรื้อรัง ไม่ใช่เนื้องอก แต่เป็นเยื่อบุโพรงไซนัสที่อักเสบเรื้อรังจนบวมน้ำและยื่นออกมา ริดสีดวงจมูกมักจะถูกขับเคลื่อนด้วยความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกันที่เรียกว่า "การอักเสบชนิดที่ 2" (Type 2 Inflammation) ซึ่งเกี่ยวข้องกับเซลล์เม็ดเลือดขาวอีโอซิโนฟิล หากเราไม่ควบคุมการอักเสบระดับเซลล์นี้ด้วยการล้างจมูก ยาพ่นสเตียรอยด์ หรือยาฉีดชีววัตถุ (Biologics) อย่างต่อเนื่อง ริดสีดวงก็มีโอกาสงอกกลับมาใหม่เสมอ

4. ผ่าตัดไซนัสเจ็บไหม และต้องพักฟื้นอย่างไร? ในอดีต การผ่าตัดไซนัสขึ้นชื่อเรื่องความทรมานจากการยัดผ้าก๊อซห้ามเลือด ปัจจุบัน การผ่าตัดไซนัสผ่านกล้อง (FESS) เป็นแผลเล็ก เราทำงานผ่านรูจมูกทั้งหมดด้วยกล้องความละเอียดสูง จึงไม่มีรอยแผลหรือรอยช้ำภายนอก เราใช้วัสดุห้ามเลือดชนิดเจลสลายตัวได้เองแทนผ้าก๊อซ อาการช่วงพักฟื้นจะคล้ายกับการเป็นหวัดคัดจมูกหนักๆ ประมาณ 3-5 วัน มากกว่าความรู้สึกเจ็บปวดรุนแรง และสามารถควบคุมอาการได้สบายๆ ด้วยยาแก้ปวดพื้นฐาน

5. สามารถรักษาไซนัสอักเสบเรื้อรังให้หายโดยไม่กินยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่? ได้ ไซนัสอักเสบเรื้อรัง (เป็นนานกว่า 12 สัปดาห์) เป็นโรคที่เกิดจากการอักเสบเป็นหลัก ไม่ใช่การติดเชื้อแบคทีเรียเฉียบพลัน การกินยาฆ่าเชื้อซ้ำๆ จะไม่ช่วยให้หายขาด มาตรฐานการรักษาที่แท้จริงคือการล้างจมูกด้วยน้ำเกลือปริมาณมากเพื่อชะล้างโปรตีนก่อการอักเสบ ควบคู่กับการใช้ยาพ่นจมูกกลุ่มสเตียรอยด์เพื่อลดความบวมในระดับเซลล์

6. ยาพ่นจมูกสเตียรอยด์ปลอดภัยพอที่จะใช้ทุกวันหรือไม่? ปลอดภัยมาก คนไข้หลายคนกลัวคำว่า "สเตียรอยด์" เพราะไปเทียบกับผลข้างเคียงของยาสเตียรอยด์แบบกิน แต่งานวิจัยยืนยันว่ายาพ่นจมูกสเตียรอยด์รุ่นใหม่แทบจะไม่มีการดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดเลย ยาจะออกฤทธิ์เฉพาะที่บริเวณเยื่อบุผิวจมูกและถูกทำลายก่อนเข้าสู่ระบบของร่างกาย จึงเป็นรากฐานการรักษาโรคภูมิแพ้และไซนัสระยะยาวที่ปลอดภัยที่สุด

7. ภาวะจมูกโล่งเกินไป (Empty Nose Syndrome - ENS) คืออะไร และป้องกันได้อย่างไร? Empty Nose Syndrome เป็นภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง คนไข้จะรู้สึกทรมานเหมือนขาดอากาศหายใจ ทั้งๆ ที่โพรงจมูกอาจจะดูโล่งดี หรือแม้กระทั่งเปิดกว้างอย่างมาก ภาวะนี้เคยเชื่อกันว่าเกิดจากเทคนิคการผ่าตัดยุคเก่าที่ตัดเนื้อเยื่อบุจมูกทิ้งมากเกินไปจนทำลายเซลล์ประสาทรับสัมผัสแรงลม และพยายามป้องกันปัญหานี้โดยใช้เทคนิค "การรักษาเยื่อบุที่ดี" (Mucosal-sparing turbinoplasty) ซึ่งเราจะลดขนาดความบวมด้านใน แต่เก็บรักษาเยื่อบุผิวด้านนอกที่ทำหน้าที่รับความรู้สึกและปรับอากาศไว้ ซึ่งเป็นการผ่าตัดที่ดีในตัวมันเอง อย่างไรก็ตามความเชื่อเรื่องการตัดมากเกินไปแล้วทำให้เกิดโรคนั้นไม่เป็นความจริง เพราะมีการพิสูจน์พบแล้วว่าต่อให้ตัดจนกว้างมากๆ ก็ยังไม่เกิดโรคนี้ หากคนไข้ไม่ได้มีภาวะนี้อยู่ก่อนแล้ว

8. ทำไมถึงไม่ได้กลิ่น และจะกลับมาได้กลิ่นอีกหรือไม่? ภาวะสูญเสียการรับกลิ่น (Anosmia) เกิดจากสองสาเหตุหลัก: การอุดตัน (เช่น มีริดสีดวงบวมปิดกั้นไม่ให้โมเลกุลกลิ่นลอยขึ้นไปถึงเพดานจมูก) หรือการอักเสบของเส้นประสาทรับกลิ่น การผ่าตัดเปิดทางเดินหายใจเพื่อเคลียร์การอุดตัน ร่วมกับการควบคุมการอักเสบอย่างจริงจังด้วยยาพ่นหรือยาชีววัตถุ มักจะช่วยฟื้นฟูประสาทการรับกลิ่นให้กลับมาได้ในคนไข้ส่วนใหญ่

9. จะรู้ได้อย่างไรว่าไซนัสอักเสบเกิดจากปัญหาที่รากฟัน? ไซนัสอักเสบจากฟัน (Odontogenic Sinusitis) เกิดขึ้นเมื่อการติดเชื้อจากรากฟันทะลุผ่านกระดูกบางๆ เข้าไปในโพรงไซนัสโหนกแก้ม อาการที่ชัดเจนที่สุดคือปวดใบหน้า "ข้างเดียว" และมีน้ำมูกที่มีกลิ่นเหม็นเน่า ฟิล์มเอกซเรย์ฟันแบบปกติมักจะมองไม่เห็นรอยทะลุนี้ ต้องอาศัยการเอกซเรย์คอมพิวเตอร์แบบสามมิติ (CBCT หรือ Sinus CT) เพื่อวินิจฉัย และโรคนี้จะไม่หายขาดจนกว่าฟันซี่ที่เป็นต้นเหตุจะได้รับการรักษาโดยทันตแพทย์

10. การผ่าตัดแก้จมูกตันจะช่วยรักษาอาการนอนกรนหรือหยุดหายใจขณะหลับได้หรือไม่? จมูกที่อุดตันบังคับให้คุณต้องอ้าปากหายใจเวลานอน เมื่อโคนลิ้นตกไปด้านหลังจะทำให้เกิดเสียงกรนดังขึ้น และสามารถทำให้เกิดการหยุดหายใจขณะหลับ (ถ้ามี) แย่ลงได้ การผ่าตัดแก้ไขโครงสร้างจมูกจะช่วยเพิ่มคุณภาพการนอนหลับและหยุดการนอนกรนแบบธรรมดาได้ แต่สำหรับภาวะหยุดหายใจขณะหลับจากการอุดกั้น (OSA) ชนิดรุนแรง การทำจมูกให้โล่งอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะรักษาให้หายขาด อย่างไรก็ตาม การผ่าตัดจมูกก็ยังแนะนำ เพราะจะช่วยให้คนไข้ OSA สามารถกลับไปใส่หน้ากากเครื่องอัดอากาศ (CPAP) ได้อย่างสบายและไม่อึดอัด

ผศ.นพ.วิรัช จิตสุทธิภากร
แพทย์โรคจมูก ไซนัส ภูมิแพ้